Systemy przeciwpożarowe, systemy oddymiające, wentylacja oddymiająca - co warto wiedzieć?

Systemy przeciwpożarowe – podział

Zależnie od stosowanego środka gaśniczego systemy przeciwpożarowe można podzielić na:

• Systemy gaszenia wodą (tryskaczowe i zraszaczowe) – polegają na spryskaniu wodą miejsca bezpośrednio nad powstałym pożarem. Zaletami są duża skuteczność w obiektach, gdzie istnieje ryzyko szybkiego rozprzestrzeniania ognia, lub wymagane jest schładzanie obiektu.
• Systemy gaszenia mgłą wodną – wykorzystują technologię mgły wodnej, rozdrabniając krople wody na cząsteczki o średnicy poniżej 50 µm, które pod wpływem wysokiej temperatury gwałtownie odparowują. Uzyskuje się równocześnie efekt chłodzenia i wyparcia tlenu w okolicach źródła pożaru. Systemy te wykorzystują mniejsze strumienie wody niż instalacje wodne i ograniczają skutki zalania.
• Systemy gaszenia pianą – odcinają źródło ognia od dopływu tlenu, pokrywając lub wypełniając płonący obiekt pianą. Instalacje pianowe budowane są podobnie jak systemy wodne – do wody dodawany jest koncentrat pianotwórczy, a mieszanina zostaje napowietrzona. Na zakończeniu instalacji stosuje się prądownice, ejektory, garnki pianowe, działka wodno-pianowe lub wylewy piany. Zaletą jest izolowanie ognia od materiału palnego i brak zalewania gaszonych obiektów.
• Systemy gaszenia gazem – polegają na wyparciu tlenu z gaszonej przestrzeni i/lub przerwaniu chemicznej reakcji spalania. Gaszenie gazem jest najlepsze do ochrony urządzeń elektronicznych, ponieważ gazy gaśnicze nie przewodzą prądu elektrycznego.
• Systemy gaszenia proszkowego – wykorzystują antykatalityczne działanie proszku gaśniczego, zatrzymując proces spalania. Stosuje się je, gdy nie ma możliwości zastosowania innych systemów lub ich montaż nie jest uzasadniony ekonomicznie. Zaletami są skuteczność w ujemnych temperaturach i nieszkodliwość dla środowiska naturalnego.

Podziału urządzeń gaśniczych można dokonać ze względu na rodzaj gaszonych powierzchni. W obiektach wielkokubaturowych stosuje się najczęściej instalacje wodne, pianowe lub mgłowe, natomiast do obiektów o kubaturze do ok. 1000 m³ – systemy gazowe. W mniejszych obiektach można zastosować instalacje zraszaczowe lub systemy gaszenia mgłą wodną. Do gaszenia ognia powstałego podczas pracy maszyn i urządzeń elektrycznych można zastosować systemy gaszenia gazem lub rozwiązania dedykowane, takie jak ALS (Aktywna Linia Samogasząca).

Bierne zabezpieczenia pożarowe

Kolejną metodą zapobiegania pożarom jest bierne zabezpieczenie pożarowe. Polega ono na spowolnieniu lub zatrzymaniu rozprzestrzeniania się ognia poprzez zastosowanie odpowiednich materiałów i urządzeń spójnych z konstrukcją obiektów oraz wdrożeniu procedur przeciwpożarowych. Podstawowymi elementami biernego zabezpieczenia pożarowego są Systemy Sygnalizacji Pożaru (SSP), na które składają się System Alarmowania Pożarowego (SAP) i Dźwiękowy System Ostrzegawczy (DSO).

System SAP pozwala wykryć pożar we wczesnej fazie rozwoju oraz przekazać informację o zagrożeniu do centrali, która informuje odpowiednie osoby lub instytucje. System DSO służy do nadawania sygnałów dźwiękowych – sygnałów ostrzegawczych i komunikatów głosowych – uruchamianych automatycznie po otrzymaniu sygnału z SSP.

Wentylacja oddymiająca, czyli systemy oddymiające – podział

Systemy oddymiania (SO) mają za zadanie odprowadzić gazy pożarowe (dymy) z pomieszczeń i dostarczyć w ich miejsce strumień świeżego powietrza, wyrównując różnicę ciśnień powstającą podczas pożaru oraz zapewniając istotom żywym możliwość oddychania. Systemy oddymiające można podzielić na:

• systemy grawitacyjne,
• systemy mechaniczne,
• systemy mieszane,
• systemy nadciśnieniowe.

Oddymianie grawitacyjne to system, który wykorzystuje przede wszystkim zjawisko konwekcji, czyli unoszenia gorącego dymu.

Oddymianie mechaniczne to systemy korzystające z różnego rodzaju urządzeń mechanicznych (wentylatorów, strumienic) do przetłaczania gazów pożarowych. Urządzenia mechaniczne mogą wchodzić w skład instalacji oddymiającej lub stanowić indywidualne punkty oddymiające.

Systemy oddymiające mieszane (hybrydowe) są to rozwiązania łączące funkcjonalność systemów oddymiania i zapobiegania zadymieniu.

Systemy oddymiające nadciśnieniowe – głównym celem tego systemu jest zapobieganie zadymieniu. Podstawową zasadą jest ustalenie kierunku przepływu powietrza (gradientu ciśnienia) – najwyższe ciśnienie jest utrzymywane na drogach ewakuacyjnych.

Innym podziałem Systemów Oddymiania jest podział na oddymianie kanałowe (system zapewniający pionowe unoszenie dymu w wyniku zastosowania układu kanałów wyciągowych) i oddymianie bezkanałowe (system polegający na poziomym przetłaczaniu powietrza wraz z dymem, wentylacja strumieniowa).

Gdzie należy zastosować systemy przeciwpożarowe?

Systemy pożarowe należy stosować w miarę możliwości we wszystkich obiektach, gdzie przebywają ludzie i gdzie są składowane plony ich pracy. Należy mieć na uwadze obiekty wyszczególnione w Rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 roku w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów ^[5]:

• budynki handlowe i wystawowe,
• teatry ponad 300 miejsc,
• kina ponad 600 miejsc,
• budynki gastronomiczne ponad 300 miejsc,
• hale sportowe i widowiskowe ponad 1500 miejsc,
• szpitale oraz sanatoria ponad 200 łóżek,
• szpitale psychiatryczne ponad 100 łóżek,
• domy pomocy społecznej i ośrodki rehabilitacji dla osób niepełnosprawnych ponad 100 łóżek,
• zakłady pracy zatrudniające ponad 100 osób niepełnosprawnych,
• wysokie budynki użyteczności publicznej,
• budynki zamieszkania zbiorowego ponad 200 miejsc noclegowych,
• archiwa Archiwów Państwowych,
• muzea oraz zabytki pod opieką Generalnego Konserwatora Zabytków w uzgodnieniu z Komendantem Głównym PSP,
• serwerownie, ośrodki przetwarzania danych,
• centrale telefoniczne,
• garaże podziemne, w których strefa pożarowa jest ponad 1500 m², lub zlokalizowane na więcej niż jednej kondygnacji podziemnej,
• stacje metra i stacje kolei podziemnych,
• dworce, w których jednocześnie przebywa ponad 500 osób,
• banki, w których strefa pożarowa obejmuje salę operacyjną i ma powierzchnię ponad 500 m²,
• biblioteki ze starodrukami, archiwa.

Systemy oddymiania – komponenty

Tradycyjny system wentylacji pożarowej kanałowej składa się z następujących elementów:

• Przewody wentylacyjne,
• Kratki wentylacyjne,
• Wentylatory wyciągowe,
• Klapy przeciwpożarowe.

Szczególną uwagę należy zwrócić na drogi ewakuacyjne. Do najbardziej popularnych należą klatki schodowe i garaże. Dymy i gazy pożarowe uniemożliwiają ewakuację ludzi z budynków z powodu zatruć gazami spalinowymi. Wentylacja pożarowa reguluje przepływ powietrza i dymów w taki sposób, aby jak najszybciej wyciągnąć dymy i gazy na zewnątrz i umożliwić ewakuację.

Wentylacja ppoż – rodzaje

Systemy wentylacji pożarowej, z uwagi na cel jaki powinien zostać osiągnięty uwzględniając rodzaj urządzeń, można podzielić w następujący sposób ^[1]:

• wentylacja oddymiająca (ang. SHEVS – Smoke and Heat Exhaust Ventilation System) – system zapewniający usuwanie dymu z warstwy zgromadzonej pod stropem oraz utrzymanie wolnej od dymu przestrzeni, dzięki której mogą ewakuować się ludzie,
• system kontroli dymu i ciepła – system, którego zadaniem jest utrzymanie dymu w obszarze wyznaczonym pomiędzy źródłem ognia a miejscem jego usuwania, zapewniając ekipom ratunkowym łatwy dostęp do źródła ognia,
• oczyszczanie z dymu (ang. Smoke Clearance, dilute) – system mający za zadanie usunięcie dymu oraz mieszanie go z napływającym powietrzem kompensacyjnym w celu zmniejszenia jego temperatury i toksyczności.

Podział systemów wentylacji pożarowej – schemat

Od poprawnego działania wentylacji pożarowej zlokalizowanej na drogach ewakuacyjnych zależy życie i zdrowie ludzkie.

Instalacja przeciwpożarowa – schematy przedstawiające zasady działania różnych systemów

W celu zapewnienia odpowiedniego działania systemu kanałowego (rys. 3) należy podzielić garaż na strefy dymowe za pomocą kurtyn dymowych (oznaczenie 1). Mają one za zadanie powstrzymanie rozprzestrzeniania się dymu na pozostałą część garażu. Powstały w wyniku pożaru dym jest usuwany poprzez kratki rozmieszczone na przewodach wentylacyjnych (oznaczenie 2). Następuje wyraźny podział na warstwę dymu gorącego utrzymującego się pod stropem oraz warstwę wolną od dymu (oznaczenie 3). Powietrze kompensacyjne dostarczane jest w taki sposób, aby nie powodowało opadania dymu (oznaczenie 4).

Kratki wywiewne lokalizowane są na dwóch wysokościach ponad poziom podłogi (rysunek 4, 5):

• na wysokości ponad 1,8 m – usuwające lżejsze frakcje zanieczyszczeń,
• na wysokości mniejszej niż 0,8 m ponad poziom podłogi – usuwające zanieczyszczenia cięższe od powietrza.

Podczas normalnej pracy instalacji usuwane jest około 60% powietrza z przestrzeni podstropowej, natomiast pozostałe 40% z poziomu posadzki. Podczas wybuchu pożaru wyciąg dolny zostaje odcięty, a 100% pożarowego wydatku powietrza wyciągane powinno być przez kratki górne.

Oddymianie budynków w świetle przepisów

Instalacja wentylacji oddymiającej powinna usuwać dym z intensywnością zapewniającą, że w czasie potrzebnym do ewakuacji ludzi na chronionych przejściach i drogach ewakuacyjnych nie wystąpi zadymienie lub temperatura uniemożliwiająca bezpieczną ewakuację. Należy zapewnić stały dopływ powietrza zewnętrznego do garażu zamkniętego, uzupełniając ubytki powietrza odprowadzanego wraz z dymem.

§ 245 pkt 1 i 2 Rozporządzenia Ministra Infrastruktury ^[2] zaleca, aby klatki schodowe w budynkach średniowysokich użyteczności publicznej (ZL I, II i III) i zamieszkania zbiorowego (ZL V), a także w budynkach niskich ZL II i niektórych przemysłowych, były obudowane i zamykane drzwiami oraz wyposażone w urządzenia zapobiegające zadymieniu lub służące do usuwania dymu.

Według § 256 ust. 2 rozporządzenia ^[2] urządzenia takie powinny być również zastosowane w klatkach schodowych (obudowanych i zamykanych drzwiami o klasie odporności ogniowej co najmniej EI 30), wejścia do których mają stanowić koniec dojścia ewakuacyjnego. Dotyczy to także budynków mieszkalnych wielorodzinnych (ZL IV). Gdy klatka schodowa nie spełnia wymienionych warunków, do długości dojścia ewakuacyjnego wliczana jest długość drogi ewakuacyjnej biegnącej wzdłuż biegów i spoczników klatki schodowej. Może to powodować przekroczenie dopuszczalnej długości dojścia ewakuacyjnego, wynoszącej przy jednym kierunku ewakuacji:

• 10 m w strefach pożarowych ZL I, II i V,
• 30 m (w tym 20 m na poziomej drodze ewakuacyjnej) w ZL III,
• 60 m (w tym 20 m na poziomej drodze ewakuacyjnej) w ZL IV,

natomiast przy 2 dojściach ewakuacyjnych:

• 40 m w strefach pożarowych ZL I, II i V,
• 60 m w ZL III,
• 100 m w ZL IV.

Przedstawione długości dojścia ewakuacyjnego ulegają powiększeniu o 50%, gdy droga ewakuacyjna jest wyposażona w samoczynne urządzenia oddymiające uruchamiane automatycznie systemem wykrywania dymu.

Wymagania przeciwpożarowe garaży podaje rozdział 8 rozporządzenia ^[2]. Instalacja przeciwpożarowa uruchamiana za pomocą systemu wykrywania dymu jest wymagana, gdy garaż nie posiada bezpośredniego wjazdu lub wyjazdu z budynku lub gdy jej powierzchnia przekracza 1500 m².

§ 277. Powierzchnia strefy pożarowej garażu ^[1]

1. Powierzchnia strefy pożarowej w nadziemnym lub podziemnym garażu zamkniętym nie powinna przekraczać 5000 m².

2. Powierzchnia (…) może być powiększona o 100%, jeżeli jest spełniony jeden z poniższych warunków:

1. zastosowano ochronę strefy pożarowej stałymi samoczynnymi urządzeniami gaśniczymi wodnymi;
2. wykonano, oddzielające od siebie nie więcej niż po 2 stanowiska postojowe, ściany o klasie odporności ogniowej, w części pełnej co najmniej E I 30, od posadzki do poziomu zapewniającego pozostawienie prześwitu pod stropem o wysokości 0,1 do 0,5 m na całej ich długości.

3. W garażu zamkniętym obejmującym więcej niż dwie kondygnacje podziemne lub znajdującym się poniżej drugiej kondygnacji podziemnej należy stosować stałe samoczynne urządzenia gaśnicze wodne. Wymagania nie stosuje się do strefy pożarowej garażu, która posiada bezpośredni wjazd lub wyjazd z budynku.

4. W strefie pożarowej garażu zamkniętego należy stosować instalację wentylacji oddymiającej uruchamianą za pomocą systemu wykrywania dymu, w przypadku, gdy ta strefa nie posiada bezpośredniego wjazdu lub wyjazdu z budynku lub gdy jej powierzchnia przekracza 1500 m².

5. W przypadku zastosowania rozwiązania, o którym mowa w ust. 2 pkt 1, klasa odporności ogniowej przewodów wentylacji oddymiającej powinna odpowiadać wymaganiom określonym w § 270 ust. 2 – jedynie z uwagi na kryterium szczelności ogniowej (E).

§ 278. Wyjścia ewakuacyjne z garażu ^[1]

1. Ze strefy pożarowej garażu, która posiada więcej niż 25 stanowisk postojowych i nie jest wyposażona w instalację wentylacji oddymiającej lub ma powierzchnię przekraczającą 1500 m², należy zapewnić co najmniej dwa wyjścia ewakuacyjne, przy czym jednym z tych wyjść może być wjazd lub wyjazd.

2. W przypadku strefy pożarowej garażu obejmującej więcej niż dwie kondygnacje wyjścia ewakuacyjne należy zapewnić na poziomie każdej kondygnacji. Długość przejścia od stanowiska postojowego do najbliższego wyjścia ewakuacyjnego nie może przekraczać:

1. w garażu zamkniętym – 40 m;
2. w garażu otwartym – 60 m.

3. Długość przejścia, o którym mowa w ust. 2 pkt 1, może być powiększona zgodnie z zasadami określonymi w § 237 ust. 6 i 7. W przypadku zastosowania instalacji wentylacji oddymiającej strumieniowej nie stosuje się § 237 ust. 6 pkt 2.

4. Wyjście ewakuacyjne powinno być dostępne także w przypadku zamknięcia wjazdu lub wyjazdu z garażu lub bramy między strefami pożarowymi.

5. Jeżeli poziom parkowania leży nie wyżej niż 3 m nad poziomem terenu urządzonego przy budynku, za wyjście ewakuacyjne mogą służyć nieobudowane schody zewnętrzne.

6. W garażu podziemnym strefy pożarowe o powierzchni powyżej 1500 m² powinny, w razie pożaru, mieć możliwość oddzielenia ich od siebie i od kondygnacji nadziemnej budynku za pomocą drzwi, bram lub innych zamknięć o klasie odporności ogniowej nie mniejszej niż E I 30.

§ 15. Wymogi dotyczące ewakuacji ^[3]

1. Z każdego miejsca w obiekcie, przeznaczonego do przebywania ludzi, zapewnia się odpowiednie warunki ewakuacji, umożliwiające szybkie i bezpieczne opuszczanie strefy zagrożonej lub objętej pożarem, dostosowane do liczby i stanu sprawności osób przebywających w obiekcie oraz jego funkcji, konstrukcji i wymiarów, a także zastosowanie technicznych środków zabezpieczenia przeciwpożarowego, polegających na:

1. zapewnieniu dostatecznej liczby, wysokości i szerokości wyjść ewakuacyjnych;
2. zachowaniu dopuszczalnej długości, wysokości i szerokości przejść oraz dojść ewakuacyjnych;
3. zapewnieniu bezpiecznej pożarowo obudowy i wydzieleniu dróg ewakuacyjnych oraz pomieszczeń;
4. zabezpieczeniu przed zadymieniem wymienionych w przepisach techniczno-budowlanych dróg ewakuacyjnych, w tym: na stosowaniu urządzeń zapobiegających zadymieniu lub urządzeń i innych rozwiązań techniczno-budowlanych zapewniających usuwanie dymu;
5. zapewnieniu oświetlenia awaryjnego (ewakuacyjnego i zapasowego) w pomieszczeniach i na drogach ewakuacyjnych wymienionych w przepisach techniczno-budowlanych;
6. zapewnieniu możliwości rozgłaszania sygnałów ostrzegawczych i komunikatów głosowych przez dźwiękowy system ostrzegawczy w budynkach, dla których jest on wymagany.

2. Odpowiednie warunki ewakuacji określają przepisy techniczno-budowlane.

Wymagane są co najmniej dwa wyjścia ewakuacyjne ze strefy garażu, która ma więcej niż 25 stanowisk postojowych i nie jest wyposażona w instalację wentylacji oddymiającej lub ma powierzchnię przekraczającą 1500 m². W przypadku strefy pożarowej garażu obejmującej więcej niż dwie kondygnacje wyjścia ewakuacyjne należy zapewnić na poziomie każdej kondygnacji. Wyjścia ewakuacyjne z każdej strefy garażu mają być dostępne nie tylko gdy zamknięte są bramy pomiędzy strefami, ale również w przypadku zamknięcia wjazdu lub wyjazdu z garażu.

Jak zaprojektować system przeciwpożarowy? O czym należy pamiętać?

Projektowanie instalacji przeciwpożarowych powinno odbywać się równolegle do projektowania budynku, razem z innymi instalacjami wewnętrznymi. System przeciwpożarowy powinien być wyposażony w odpowiednie urządzenia sygnalizacyjne, informujące o zagrożeniu pożarowym w budynku, i dopasowany do rodzaju obiektu. W każdym miejscu budynku powinien znajdować się przynajmniej jeden sygnalizator przeciwpożarowy.

System przeciwpożarowy składa się z:

• czujek połączonych z sygnalizatorami,
• podziału budynku na strefy przeciwpożarowe,
• określenia sposobu nadzoru nad instalacją przeciwpożarową i wyświetlania jej wskazań.

W wielu budynkach użyteczności publicznej oraz w budynkach mieszkalnych wielorodzinnych stosowane są systemy oddymiania. Są one uzupełnieniem systemów przeciwpożarowych lub ich składnikiem. System oddymiania składa się z:

• centrali alarmowej z niezależnym zasilaniem elektrycznym,
• czujników dymu,
• klap oddymiających,
• okablowania o odpowiedniej odporności na ogień i temperaturę,
• doprowadzenia powietrza.

Rodzaje sygnalizatorów w systemach przeciwpożarowych

Wybór sygnalizatora przeciwpożarowego zależy od wielu czynników, między innymi od środowiska, w jakim będzie pracował. Ze względu na miejsce zastosowania sygnalizatory dzielimy na wewnętrzne i zewnętrzne. W zależności od sposobu sygnalizowania pożaru wyróżniamy sygnalizatory głosowe, optyczne, akustyczne i mieszane. Ponadto sygnalizatory mogą być konwencjonalne lub adresowalne.

Instalacje przeciwpożarowe powinny być zaprojektowane w taki sposób, aby nie utrudniać ewakuacji.

Wymagania dotyczące przewodów wentylacji oddymiającej z uwagi na kryterium szczelności ogniowej i dymoszczelności:

• Przewody obsługujące jedną strefę pożarową powinny mieć co najmniej klasę odporności ogniowej E600S, co najmniej taką samą jak klasa odporności ogniowej stropu. Dopuszcza się zastosowanie niższej klasy dymoszczelności E300 S, tylko pod warunkiem, że obliczeniowa temperatura dymu nie będzie przekraczała 300°C.
• Przewody obsługujące więcej niż jedną strefę pożarową powinny mieć co najmniej klasę odporności ogniowej EIS, co najmniej taką jak klasa odporności ogniowej stropu.

Wymagania dotyczące klap odcinających w przewodach wentylacji oddymiającej z uwagi na kryterium szczelności ogniowej i dymoszczelności:

• Klapy odcinające obsługujące jedną strefę pożarową powinny być uruchamiane automatycznie oraz mieć co najmniej klasę odporności ogniowej E600S AA, co najmniej taką jak klasa odporności ogniowej stropu. Dopuszcza się zastosowanie niższej klasy dymoszczelności E300 S, tylko pod warunkiem, że obliczeniowa temperatura dymu nie będzie przekraczała 300°C.
• Klapy odcinające obsługujące więcej niż jedną strefę pożarową powinny posiadać co najmniej klasę odporności ogniowej EIS AA, co najmniej taką jak klasa odporności ogniowej stropu.

Wymagania dotyczące wentylatorów oddymiających:

• Wentylatory oddymiające klasy F600 60 – jeśli przewidywana temperatura dymu przekracza 400°C.
• Wentylatory oddymiające klasy F400 120 – w pozostałych przypadkach, jeżeli z analizy obliczeniowej temperatury dymu oraz zapewnienia bezpieczeństwa ekip ratowniczych wynika taka możliwość.

Wymagania dotyczące klap dymowych w grawitacyjnej wentylacji oddymiającej:

• Klasa B300 30 – dla klap otwieranych automatycznie.
• Klasa B600 30 – dla klap otwieranych wyłącznie w sposób ręczny ^[1].

Wszystkie powyższe elementy instalacji oddymiania powinny spełniać normę PN-EN 1351-4:2008 Klasyfikacja ogniowa wyrobów budowlanych i elementów budynków. Część 4: Klasyfikacja na podstawie wyników badań odporności ogniowej systemów kontroli rozprzestrzeniania się dymu ^[2]. Sterowanie klap przeciwpożarowych może odbywać się samoczynnie (klapa utrzymywana jest w pozycji oczekiwania, wzrost temperatury powoduje jej zamknięcie) lub zdalnie (klapa działa pod wpływem zewnętrznego sygnału).

Jak dobrać montera do systemów przeciwpożarowych?

Instalacja przeciwpożarowa podlega tym samym zasadom co każda inna instalacja wewnętrzna – najpierw wykonywany jest projekt, następnie montaż. Doświadczony montażysta może wychwycić błędy projektowe, do których najczęściej zaliczamy:

• nieprawidłowe ustalenie poziomu dźwięku przy doborze sygnalizatorów,
• brak synchronizacji elementów alarmowych (dźwiękowych i optycznych) działających w jednym pomieszczeniu,
• dobór sygnalizatorów kategorii A (do użytku wewnętrznego) na zewnątrz pomieszczeń, kierując się wyłącznie zakresem ochrony IP,
• niepokrycie urządzeniami alarmowymi całego pomieszczenia,
• brak sygnalizacji optycznej w pomieszczeniach, gdzie sygnalizacja akustyczna jest niewystarczająca.

Nawet poprawnie zaprojektowana instalacja przeciwpożarowa nie będzie działała prawidłowo, jeśli przy montażu nie zostanie zwrócona uwaga na:

• montaż sygnalizatorów (zarówno optycznych, jak i dźwiękowych) poprzez puszkę instalacyjną lub przy użyciu izolatorów zwarć,
• zastosowanie przewodów niepalnych w połączeniu centrali z pierwszym sygnalizatorem oraz w połączeniach między puszkami,
• montaż puszek instalacyjnych do elementów konstrukcyjnych o odpowiedniej odporności ogniowej,
• umieszczenie sygnalizatora w widocznym miejscu,
• podłączanie urządzeń do dedykowanego rodzaju prądu i stosowanie odpowiedniego okablowania,
• dostosowanie okablowania do elementów zasilanych różnym napięciem.

Aby uniknąć powyższych błędów, instalator systemów przeciwpożarowych powinien być osobą doświadczoną w wykonaniu instalacji i zabezpieczeń przeciwpożarowych. Przepisy w Polsce nie precyzują konkretnych wymagań dla montażysty, jednak kursy lub szkolenia kończące się egzaminem i wydające certyfikaty autoryzowanego instalatora są ważnym wskaźnikiem kompetencji. Kursy i szkolenia prowadzą dystrybutorzy i producenci systemów przeciwpożarowych. Dobrze, jeśli montażysta posiada uprawnienia elektryczne (energetyczne) lub telekomunikacyjne.

Zastosowanie klap przeciwpożarowych

Klapy odcinające w instalacjach wentylacji i klimatyzacji są ważnym elementem systemów przeciwpożarowych w obiektach budowlanych. Dotyczy to zarówno wszystkich rodzajów budynków (użyteczności publicznej, mieszkaniowych, hal produkcyjnych i magazynowych itd.) oraz obiektów takich jak tunele, metro, dworce i przejścia podziemne.

Klapy przeciwpożarowe – zasada działania

Klapy odcinające przeciwpożarowe ograniczają rozprzestrzenianie się zadymienia, ognia i gorącego powietrza. Podczas pożaru najczęściej dochodzi do śmierci ludzi w wyniku zatrucia dymem, który powoduje również dezorientację utrudniającą ewakuację. Zasada działania wszystkich klap odcinających jest taka sama – podczas standardowej eksploatacji klapa przeciwpożarowa jest otwarta; w trakcie pożaru zamyka się, odcinając przepływ powietrza.

Rodzaje klap odcinających przeciwpożarowych

Biorąc pod uwagę napęd klapy, wyróżniamy:

• klapy z mechanizmem spustowym elektromagnetycznym,
• klapy z wyzwalaczem termicznym topikowym lub ampułkowym,
• klapy z napędem elektrycznym.

Biorąc pod uwagę kształt klapy, wyróżniamy:

• klapy prostokątne z jednopłaszczyznową przegrodą odcinającą,
• klapy wielopłaszczyznowe,
• klapy okrągłe.

Klapy odcinające wentylacji pożarowej (klapy oddymiające) stanowią odrębny typ klap, różniący się od klap przeciwpożarowych odcinających. Klapa odcinająca wentylacji pożarowej jest elementem systemu oddymiającego – usuwa dym na zewnątrz obiektu. Natomiast klapa przeciwpożarowa odcinająca jest elementem systemu przeciwpożarowego, którego zadaniem jest zapobieganie rozprzestrzenianiu się dymu.

Klapy oddymiające montuje się w elementach obiektów budowlanych (ściana, strop itd.). Zasada ich działania jest odwrotna do klap przeciwpożarowych – w standardowych warunkach klapa jest zamknięta, otwiera się gdy pojawi się dym ^[1].

Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie § 268:

4. Przewody wentylacyjne i klimatyzacyjne w miejscu przejścia przez elementy oddzielenia przeciwpożarowego powinny być wyposażone w przeciwpożarowe klapy odcinające o klasie odporności ogniowej równej klasie odporności ogniowej elementu oddzielenia przeciwpożarowego z uwagi na szczelność ogniową, izolacyjność ogniową i dymoszczelność (E I S), z zastrzeżeniem ust. 5.

5. Przewody wentylacyjne i klimatyzacyjne samodzielne lub obudowane, prowadzone przez strefę pożarową, której nie obsługują, powinny mieć klasę odporności ogniowej wymaganą dla elementów oddzielenia przeciwpożarowego tych stref pożarowych z uwagi na szczelność ogniową, izolacyjność ogniową i dymoszczelność (E I S) lub powinny być wyposażone w przeciwpożarowe klapy odcinające zgodnie z ust. 4.

6. W strefach pożarowych, w których jest wymagana instalacja sygnalizacyjno-alarmowa, przeciwpożarowe klapy odcinające powinny być uruchamiane przez tę instalację, niezależnie od zastosowanego wyzwalacza termicznego ^[2].

Zgodnie z Rozporządzeniem ^[2] w § 270 określone są wymagania dla oddymiającej instalacji wentylacyjnej:

3. Klapy odcinające do przewodów wentylacji oddymiającej, obsługujące:

1. wyłącznie jedną strefę pożarową, powinny być uruchamiane automatycznie i mieć klasę odporności ogniowej z uwagi na szczelność ogniową i dymoszczelność – E600 S AA, co najmniej taką jak klasa odporności ogniowej stropu określona w § 216, przy czym dopuszcza się stosowanie klasy E300 S AA, jeżeli wynikająca z obliczeń temperatura dymu powstającego w czasie pożaru nie przekracza 300°C,
2. więcej niż jedną strefę pożarową, powinny być uruchamiane automatycznie i mieć klasę odporności ogniowej E I S AA, co najmniej taką jak klasa odporności ogniowej stropu określona w § 216.

Dobór klap przeciwpożarowych odbywa się w zależności od rodzaju obiektu. System przeciwpożarowy budynku powinien być jednolity (jednego producenta). Przy doborze należy uwzględnić:

1. szczelność ogniową – zdolność klapy do zapobiegania przedostawaniu się płomieni i gorących gazów oraz odporność na odkształcenia związane z wysoką temperaturą,
2. izolacyjność ogniową – ograniczenie przyrostu temperatury powierzchni klapy ze strony bez ognia,
3. dymoszczelność – zdolność klapy do zapobiegania przedostawaniu się dymów.

Klapy odcinające należy montować w przegrodach budowlanych o tej samej klasie odporności ogniowej co przegrody. W szczególnych przypadkach mogą być montowane w przegrodach o niższej klasie odporności ogniowej, ale wówczas należy zachować kryterium dymoszczelności.

Zawory przeciwpożarowe – na co zwrócić uwagę przy wyborze?

Na zakończeniach instalacji wentylacji ogólnej (bytowej) oraz w miejscach przechodzenia instalacji wentylacyjnej przez przegrody budowlane montowane są przeciwpożarowe zawory odcinające. Zawory te oddzielają strefy zagrożone pożarem od pozostałych części budynku. W zależności od kierunku przepływu powietrza można rozróżnić zawory nawiewne i wywiewne.

Zalety przeciwpożarowych zaworów odcinających:

• odporność ogniowa (najczęściej do EIS 180),
• możliwość stosowania zaworów z wyzwalaczem elektromagnetycznym,
• montaż w stropach i ścianach,
• możliwy montaż bezkanałowy.

Przykładowo zawór powietrzny przeciwpożarowy zamontowany w przegrodzie budowlanej z jednostronnie przymocowanym przewodem wentylacyjnym ma szczelność ogniową, izolacyjność i dymoszczelność nie mniejszą niż 180 min. Zawory przeciwpożarowe najczęściej występują w wielkościach DN 100, DN 125, DN 160 i DN 200.

Warto podkreślić, że zawory przeciwpożarowe to elementy systemu zabezpieczeń pożarowych, zatem konieczne jest przestrzeganie odpowiednich postanowień wynikających z przepisów prawa. Głównym zadaniem zaworów jest regulowanie strumienia przepływu powietrza. Zawory przeciwpożarowe instaluje się tak, aby uniemożliwić jakiekolwiek zmiany w jego położeniu spowodowane wzrostem temperatury transportowanego powietrza.

Większość firm produkujących zawory przeciwpożarowe za temperaturę graniczną przyjmuje 72°C. Gdy temperatura powietrza przepływającego przez zawór przekroczy 72°C, wkładka topikowa powoduje zwolnienie sprężyny, a tym samym szczelne zamknięcie zaworu. Uszczelki zaworów (termopęczniejące) najczęściej wykonuje się z poliuretanu, a mocowania ze stali galwanizowanej lub materiałów o podobnych właściwościach.

Nowoczesną konstrukcją jest połączenie zaworu wentylacyjnego i klapy przeciwpożarowej odcinającej. Zaletami tych konstrukcji są: wyższa odporność ogniowa, zmniejszone gabaryty i większe możliwości konfiguracji. Głównym elementem jest klapa przeciwpożarowa odcinająca w rozmiarach 100, 125, 160 i 200 mm, zapewniająca niewielkie opory przepływu powietrza. Istnieje możliwość wyposażenia klapy w jedną lub dwie krańcówki sygnalizujące aktualne położenie przegrody odcinającej.

Jak dobrać odpowiednie kanały i kształtki do systemu oddymiającego?

Zadaniem instalacji oddymiających jest usuwanie gorących gazów i dymu z obszaru objętego pożarem oraz tworzenie stref wolnych od dymu, umożliwiając akcję gaśniczą i ewakuację ludzi. Podstawowym elementem instalacji oddymiającej są kanały oddymiające, pełniące dwie funkcje: służą do transportu powietrza jako przewody wentylacyjne oraz do odprowadzania dymu ze strefy objętej pożarem.

Rozporządzenie ^[1] w § 270 określa wymagania dla oddymiającej instalacji wentylacyjnej:

1. Instalacja wentylacji oddymiającej powinna:

1. usuwać dym z intensywnością zapewniającą, że w czasie potrzebnym do ewakuacji ludzi na chronionych przejściach i drogach ewakuacyjnych nie wystąpi zadymienie lub temperatura uniemożliwiające bezpieczną ewakuację,
2. mieć stały dopływ powietrza zewnętrznego uzupełniającego braki tego powietrza w wyniku jego wypływu wraz z dymem (…)

2. Przewody wentylacji oddymiającej, obsługujące:

1. wyłącznie jedną strefę pożarową, powinny mieć klasę odporności ogniowej z uwagi na szczelność ogniową i dymoszczelność – E600 S, co najmniej taką jak klasa odporności ogniowej stropu określona w § 216, przy czym dopuszcza się stosowanie klasy E300 S, jeżeli wynikająca z obliczeń temperatura dymu powstającego w czasie pożaru nie przekracza 300°C,
2. więcej niż jedną strefę pożarową, powinny mieć klasę odporności ogniowej EIS, co najmniej taką jak klasa odporności ogniowej stropu określona w § 216 (…)

Z czego powinna być wykonana instalacja oddymiająca?

Instalację oddymiającą należy wykonać z odpowiednio sklasyfikowanych materiałów i elementów. Przewody oddymiające są najczęściej wykonywane z blachy stalowej o przekroju prostokątnym i okrągłym. Pod wpływem wysokich temperatur blacha stalowa rozszerza się (w temperaturze ok. 600°C o 0,7–0,9 mm na 1 m), powodując utratę szczelności kanałów i rozprzestrzenianie się ognia i dymu. Dlatego do stali dodawane są odpowiednie komponenty, a w instalacji oddymiającej stosowane są kompensatory i elastyczne wstawki. Rolę kompensatorów mogą przejąć odpowiednio ukształtowane kanały.

Ich głównym zadaniem jest niwelowanie wydłużenia przewodu powstałego pod wpływem wysokiej temperatury podczas pożaru. Istotne jest również połączenie kanałów, wykonane z materiałów odpornych na wysoką temperaturę. Rzadziej stosowane są przewody wentylacyjne z płyt gipsowych ognioodpornych, płyt lub mat z wełny mineralnej, z włókna szklanego, płyt wermikulitowych, silikatowo-cementowych i krzemianowych.

Elementem instalacji wentylacyjnych są tłumiki akustyczne, które mogą wchodzić w skład instalacji bytowej pełniącej jednocześnie rolę instalacji oddymiającej. W tym przypadku bardzo ważny jest materiał absorbujący dźwięk, który musi być odporny na wysokie temperatury. Obecnie produkowane są tłumiki akustyczne do wentylacji oddymiającej spełniające jednocześnie rolę kompensatorów.

Jak konserwować systemy przeciwpożarowe?

Chcąc maksymalnie zwiększyć bezpieczeństwo pożarowe obiektów budowlanych, należy systematycznie wykonywać przeglądy i konserwować systemy przeciwpożarowe. Każdy zarządca budynku ma prawny obowiązek konserwacji systemów przeciwpożarowych ^[1]. Konserwacja systemów ochrony przeciwpożarowej powinna odbywać się tak często, jak wskazują producenci, jednak nie rzadziej niż raz w roku ^[1]. Raz na pięć lat należy konserwować elementy hydrantów wewnętrznych.

Poza regulacjami prawnymi istnieją inne powody konieczności wykonania przeglądu systemu. Do najczęstszych należą awarie, ukryte wady, nieprawidłowy montaż, czynniki zewnętrzne/atmosferyczne oraz uszkodzenia mechaniczne.

Przeglądy i konserwacje systemów ochrony przeciwpożarowej mogą być wykonywane wyłącznie przez osoby właściwie przeszkolone. Fachowcy powinni posiadać umiejętności i pozwolenia wymagane do kontroli, obsługi technicznej oraz ewentualnej naprawy danego systemu. Jeśli osoba nie posiada odpowiednich umiejętności i zezwoleń, nie może konserwować ani naprawiać systemów przeciwpożarowych.

CEN/TS 54-14:2004 ^[2] opisuje wytyczne odnośnie do planowania, projektowania, instalowania, odbioru, eksploatacji oraz konserwacji systemów sygnalizacji pożarowej. Punkt 4.8 ^[2] mówi: „Osoby fizyczne lub prawne wykonujące jakiekolwiek prace, będące przedmiotem niniejszych wytycznych, powinny mieć odpowiednie kompetencje, doświadczenie i kwalifikacje". Punkty 7.7 (montaż) i 8.6 (uruchamianie) podają, że zajmować się tym powinny osoby posiadające odpowiednią wiedzę teoretyczną, praktyczną i kwalifikacje. Jedynie punkt 11.8 (konserwacja) wskazuje, że konserwacja wymaga przeszkolonych specjalistów.

Przeglądy techniczne systemów oddymiania wykonuje się zgodnie z ^[1][3] oraz dokumentacją Techniczno-Ruchową producenta. Większość producentów wymaga przeglądów 2 razy w roku (co 6 miesięcy). W przypadku gdy producent zaleca przeglądy częściej niż raz w roku, należy wykonywać je z częstotliwością wskazaną przez producenta.